Yıllar önce, dünya genelindeki enerji dengelerindeki dönüşüm ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyeli hakkında konuşmaya başladığımızda, genellikle temkinli bir sessizlik ile karşılaşıyorduk. O dönemde Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu meselenin gündeme alınması, ülkemizin geleceği adına bir sorumluluk paylaşma çabasıydı. Bugün ise, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konudaki ilgisi, Türkiye’nin artık somut bir temele sahip olduğunu gözler önüne sermektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve toplumumuza karşı her birimizin taşıdığı vicdani sorumluluk ekseninde inceleyeceğiz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik gerginliklerin ortaya çıkardığı arz güvenliği konularında köklü bir paradigma değişimi yaşamaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir kaynaklar önemli olmakla birlikte, modern sanayi toplumlarının ve özelikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürekli “baz yük” enerjisini yalnızca bu kaynaklarla sağlamak mümkün değildir. İşte bu yapısal zorunluluk, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin ortasına yerleştirmiştir.

Türkiye, son yirmi yıl içinde jeopolitik gereklilikler ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda inşa ettiği savunma sanayii alanında önemli bir büyüme dönemine girmiştir. Sektörün 2025 yılı itibarıyla 10 milyar doları aşan ihracatı ve rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme potansiyelimizin ne kadar yükseldiğini göstermektedir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi büyük enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal ısı talebini daha önce görülmemiş seviyelere çıkarmıştır.

Sektörel tüketimi rakamlarla ifade etmek, konunun ciddiyetini kavramak açısından önemlidir. ASELSAN tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) seviyesindedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan yerleşkesindeki ağır sanayi faaliyetlerinin bu rakamı katbekat aştığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer yoğunlukta enerji gerektirdiği ortadadır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) aralığında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerji ihtiyacının geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke üzerinden karşılanması; savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi durumlarda telafisi mümkün olmayan riskler ortaya çıkarır. Bu sorunu çözmenin en etkili yolu, “ada modunda” otonom çalışan “mikroşebekeler” inşa etmektir. Ve işte bu mikroşebekelerin kalbini, kesinlikle toryum yakıtıyla çalışan SMR teknolojisi oluşturmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha fazla bulunan, nükleer silah üretimine uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi oldukça düşük olan stratejik bir madde konumundadır. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre dünya çapında tespit edilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkelerden birini oluşturuyor.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi yaklaşık 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş kapsamlı jeolojik tahminleri, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da dahil edilmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğunu belirtmektedir. Bu miktar, dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturmaktadır. Sadece Isparta-Aksu bölgesinde bulunan 20 bin tonluk rezerv, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını on yıllar boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahiptir. Bu toprakların altında yatan zenginlik, bir nimetten çok, onu işleyecek bilimsel iradeyi sergilememiz için bize devredilmiş bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, doğrudan bölünebilen bir yakıt olan Uranyum-235’i yakmaktan daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör çekirdeğinde bir nötron emerek Toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozunumu ile mükemmel bir nükleer yakıt olan bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon süreçlerinin Türkiye’deki en büyük öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocamızın önderliğinde geliştirilen “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcıdan elde edilen proton demeti, reaktörün ortasında bulunan ağır bir metal hedefe yönlendirilerek yoğun bir nötron akışının elde edilmesi sağlanır. Böylece sistemin nötron üretici olarak çalışması mümkün hale gelir. Sistemin en yenilikçi özelliği, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) bir seviyede tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesilirse proton demeti duracak, nötron kaynağı devreden çıkacak ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erecektir. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde yaşanan erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirecektir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimizin buruk, vicdanımızın ise mahcup olduğunu belirtmeliyim. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya gitmek amacıyla yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerine ağır bir darbe vurmuş, ülkenin bilimsel atılımını büyük bir kesintiye uğratmıştır. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen ve bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen sayılı bilim insanlarımızdandı.

Kaza sonrasında eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ile WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olaya sabotaj ihtimalinin, Türkiye’nin nükleer gücünü istemeyen emperyalist güçlerin etkisinin olduğunu gündeme getirmiştir. Metin Arık Hocamızın “Engin’in bu teknolojiye erişmiş olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” söylemi, yıllar geçse de aklımızdan çıkmamaktadır. Bu