ABD ile İran arasında yürütülen görüşmeler sonucunda Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, barış anlaşmasına varıldığını duyurdu. Nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de gerçekleştirileceğini belirtti. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmanın varlığına dair onay verdiler. Ancak, bu anlaşmanın ne ölçüde uygulanacağı sorusu, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği şimdiden merak uyandırıyor. Peki, 1979 devriminden önce oldukça yakın iki müttefik olan İran ve ABD arasındaki ilişkiler nasıl bu noktaya geldi? Tahran ve Washington arasında şimdiye kadar yaşanan 7 ana kırılma noktası nelerdi?

ABD ile İran arasındaki ilişkilerdeki en kritik kırılma noktası “1979 devrimi” olarak öne çıkıyor. Devrim öncesinde Şah Muhammed Rıza Pehlevi yönetimindeki İran, ABD ile o kadar yakın bir ilişkiye sahipti ki, ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a geldi. Ancak bu yakınlığın yerini düşmanlığa bırakması çok uzun sürmedi. 1979 yılında Şah’ın devrilmesiyle İran İslam Cumhuriyeti kurulduktan sonra, ABD, İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmaya başlandı. Bu durum sonrasında ilişkiler o kadar gerildi ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler arasında yer aldı.

Günümüzdeki birçok sorunun kökeni ise 1953 yılına dayanmaktadır. İran ve ABD arasındaki mevcut ana sorunların bir kısmı, 1953 yılında ABD ve İngiltere destekli bir darbe girişimiyle başlamıştır. İran, zengin petrol kaynaklarıyla gelişmiş sanayisi ve enerji ihtiyacı duyan Batılı ülkeler için kritik bir ülkeydi. İngiltere, 1951 yılına kadar bu petrol yatakları üzerinde tekel konumundaydı ve İran halkının bu konudaki düşünceleri Londra için pek de önemli değildi. Ancak, 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla bu durum değişmeye başladı. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendilerine aitmiş gibi kullanmasından rahatsızdı ve görevi devraldıktan kısa bir süre sonra İngilizlere ait petrol altyapısını millileştirdi.

İngilizlerin Musaddık’ın bu hamlesine tepkisi oldukça sert oldu. İran Başbakanı ile ortak bir zemin bulamayacaklarını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe düzenlemeye ikna etti. Kısa süre içinde Musaddık’a karşı bir darbe girişiminin ilk adımları atıldı; ancak bu ilk girişim başarısız oldu ve Şah, öfkeli protestolar karşısında İran’dan kaçmak zorunda kaldı. Fakat ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık devrildi. Şah, geri döndü ve iktidarının karşılığında ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’lık kısmının 25 yıl boyunca sahipliğini veren bir anlaşmayı kabul etti. Bu gelişmeyle birlikte, İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline geldi. Soğuk Savaş dönemlerinde Sovyetler Birliği sınırında yer alan ve petrol açısından zengin bir ülkenin ABD yanında olması, Washington’un hem enerji alanında elini güçlendirecek hem de Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşmasını engelleyecek bir konumda olmasını sağlayacaktı.